Waar het gespeeld wordt, hoe het hier kwam, en hoe je zelf aanschuift.
In Nederland wordt al meer dan een eeuw gamelan gespeeld. De twee plekken waar je als beginner kunt aanschuiven zijn Het Gamelanhuis in Amsterdam, waar sinds 1990 zeven orkesten onderdak hebben, en ons eigen orkest Jiwa Manunggal, dat in Hoogvliet in Rotterdam repeteert. Je hoeft geen noten te kunnen lezen en je hebt geen eigen instrument nodig.
Dat laatste verrast de meeste mensen. Een gamelan is geen verzameling losse instrumenten die je los koopt: de hele set wordt samen gebouwd en samen gestemd en geldt als één instrument. Gamelan spelen betekent dus altijd: bij een groep gaan spelen.
| Plaats | Wie | Wat je er vindt |
|---|---|---|
| Amsterdam | Het Gamelanhuis | Een collectief in Pakhuis Wilhelmina waar sinds 1990 zeven gamelanorkesten onderdak hebben, met twee zalen voor repetities en voorstellingen. Onder meer Widosari, Wiludyeng, Gong Tirta, Mugi Rahayu, Global Gongs, Multifoon en Babar Layar repeteren er. |
| Rotterdam | Jiwa Manunggal | Ons eigen orkest, in drie groepen naar leeftijd. We repeteren bij KizzMotions in Hoogvliet. Kom een keer kijken of meespelen. |
| In de musea | Wereldmuseum Leiden en Amsterdam | In de collecties van het Nationaal Museum van Wereldculturen liggen Javaanse instrumenten die in de koloniale tijd naar Nederland kwamen. Niet om op te spelen, wel om te zien waar dit vandaan komt. |
Woon je in of bij Amsterdam, ga dan naar Het Gamelanhuis. Daar staan de meeste orkesten van het land onder één dak en ze spelen van klassiek Javaans tot nieuwe muziek. Wij zitten in Rotterdam; het heeft weinig zin om daarvoor het land door te reizen als het om de hoek ook kan.
De gamelan kwam mee met de koloniale band met Indonesië, en de bekendste keer dat Nederlanders hem hoorden was geen concert maar een tentoonstelling. Van 1 mei tot 1 oktober 1883 stond op het Museumplein in Amsterdam de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling, met daarop een Javaanse kampong: acht huizen van hout en bamboe, en een compleet gamelanorkest. De ongeveer achtendertig mensen die daarvoor waren overgebracht speelden er gamelan, gaven wayangvoorstellingen en lieten ambachten zien.
Het is goed om te benoemen wat dat was. Die mensen stonden daar niet als musici op een podium maar als onderdeel van de expositie, naast de producten uit de kolonie. Dezelfde jaren waarin de instrumenten hierheen kwamen zijn de jaren waarin ze als bezienswaardigheid werden getoond, en een deel van wat nu in de museumcollecties van het Nationaal Museum van Wereldculturen ligt — Wereldmuseum Leiden, Wereldmuseum Amsterdam — is in die periode verzameld.
Er is een tweede weg die veel minder bekend is. Vanaf 1890 vertrokken Javaanse contractarbeiders naar Suriname, aan de andere kant van de wereld, en zij namen hun muziek mee. Daar ging die een eigen kant op: andere stukken, andere gelegenheden, een eigen klank. Na 1975 verhuisde een groot deel van hun nakomelingen naar Nederland, en die gamelan kwam dus niet uit Java hierheen maar uit Paramaribo.
Dat is de traditie waar wij uit komen. Het is dezelfde muziek en het is het niet helemaal: honderdvijfendertig jaar apart hoor je terug. Daarom noemen we onszelf Surinaams-Javaans en niet alleen Javaans.
Je kunt beginnen zonder iets. Geen muzikale opleiding, geen noten, geen instrument, en ook geen Javaanse achtergrond. Gamelan is een orale traditie: je zit naast iemand die het al kan en je doet na wat hij doet. De eerste avond speel je mee op de saron, het instrument met de rechte toetsen, en dat is met opzet — daar zit de kale melodie, en daaromheen leer je de rest horen.
Bij ons speelt Jiwa Manunggal in drie groepen naar leeftijd, van de jongste tot de Silver Generation vanaf dertig jaar. We repeteren bij KizzMotions in Hoogvliet. Kom een keer kijken of meteen meespelen; laat het even weten, dan vertellen we wanneer we er zijn.
Wil je eerst thuis uitvinden of het iets voor je is, dan kan dat ook. Onze online cursus over de Javaanse gamelan in de stijl van Solo is gratis: zestien korte lessen, met een lesblad en een quiz, in je eigen tempo.
Kom een keer meespelen →Begin met de gratis cursusOver Jiwa Manunggal
Er zijn twee plekken waar je zonder ervaring kunt aanschuiven. In Amsterdam zit Het Gamelanhuis in Pakhuis Wilhelmina, een collectief waar sinds 1990 zeven gamelanorkesten onderdak hebben. In Rotterdam repeteert ons eigen orkest Jiwa Manunggal bij KizzMotions in Hoogvliet; kom gerust een keer kijken of meespelen.
Nee. Gamelan is een orale traditie: je leert door te luisteren en na te doen, naast iemand die het al kan. Er bestaat wel notatie — kepatihan, een cijferschrift — maar dat is een geheugensteun, geen partituur die je uitvoert.
Nee, en je kunt er ook geen kopen voor thuis. Een gamelan is één instrument dat als geheel gebouwd en gestemd wordt en door een groep tegelijk bespeeld wordt. Je speelt dus altijd op de set van de groep waar je bij komt.
Via de koloniale band met Indonesië. Op de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling in Amsterdam, van 1 mei tot 1 oktober 1883, stond op het Museumplein een Javaanse kampong met een compleet gamelanorkest; de ongeveer achtendertig mensen die daarvoor waren overgebracht speelden er gamelan en wayang voor publiek. In diezelfde periode kwamen Javaanse instrumenten in de museumcollecties terecht die nu bij het Nationaal Museum van Wereldculturen horen.
Vanaf 1890 kwamen Javaanse contractarbeiders naar Suriname, en zij namen hun muziek mee. Na 1975 verhuisde een groot deel van hun nakomelingen naar Nederland. Die gamelan heeft dus een andere weg afgelegd dan de instrumenten die rechtstreeks uit Java kwamen, en klinkt op onderdelen ook anders. Stichting Gema Rasa komt uit die traditie.
Bij ons betaal je een bijdrage per jaar; wat dat is hoor je als je contact opneemt. Wil je eerst thuis kijken of het iets voor je is, dan is onze online cursus gratis — zestien korte lessen, zonder account en zonder instrument.
De gegevens over Het Gamelanhuis en de orkesten die daar repeteren komen van gamelanhuis.nl. De tentoonstelling van 1883 en de Javaanse kampong op het Museumplein zijn beschreven in Liesbeth Ouwehand, ‘Indië in Amsterdam’, De Boekenwereld 32. Wat hier staat over de instrumenten zelf volgt Sumarsam, Introduction, Theory, and Analysis: Javanese Gamelan (Middletown CT, 2023); dat staat uitgebreider op Wat is gamelan.