Karawitan

Wat is gamelan?

Het orkest van Java: brons dat als één instrument is gestemd, en door een groep tegelijk bespeeld wordt.

Gamelan is het orkest van Java en Bali: een vast ensemble van vooral bronzen slaginstrumenten — gongs, metallofonen en trommels — aangevuld met een strijkinstrument, een fluit en zang. Het woord komt van het Javaanse gamel, slaan.

Het belangrijkste om te begrijpen: een gamelan is geen verzameling losse instrumenten. De hele set wordt samen gebouwd en samen gestemd, en geldt als één instrument dat door een groep tegelijk wordt bespeeld. De muziek zelf heet in het Javaans karawitan.

De opbouw

Hoe een gamelanorkest in elkaar zit

De instrumenten zijn niet ingedeeld naar hoe ze klinken maar naar wat ze doen. Drie functies:

FunctieWat het doetInstrumenten
MelodieDragen en versieren de melodieslenthem, demung, saron, peking, bonang, rebab, gendèr, gambang, suling
TijdBepaalt tempo, overgangen en het eindekendhang (de trommels)
StructuurMarkeren waar je in de cyclus bentgong ageng, kenong, kempul, kethuk, kempyang

De kendhang, de trommel, is de verkeersleider. De speler bepaalt het tempo, geeft de overgangen aan en beslist wanneer het stuk eindigt — de suwuk. De grote gong, de gong ageng, sluit elke cyclus af.

Stemming

Sléndro en pélog

De Javaanse gamelan kent twee stemmingen. Sléndro heeft vijf tonen met vrijwel gelijke afstanden ertussen. Pélog heeft er zeven, met ongelijke afstanden, waaruit in de praktijk drie vijftoonsschalen worden gebruikt. Een complete gamelanset bestaat daarom vaak uit twee orkesten naast elkaar, één in elke stemming.

En dan het deel dat westerse musici het meest verrast: er is geen standaardstemming. Geen 440 hertz. Elke gamelan heeft zijn eigen stemming en klankkleur, embat genoemd. Twee orkesten die hetzelfde stuk spelen klinken hoorbaar anders, en je kunt instrumenten uit twee verschillende sets niet door elkaar gebruiken.

Het kernidee

De melodie die nergens staat

Als je naar de notatie van een gamelanstuk kijkt, zie je de balungan: het skelet, een kale reeks tonen. Dat is niet de melodie. De versierende instrumenten spelen er allemaal iets anders overheen, en geen van die lijnen is de melodie óók.

De musicoloog Sumarsam noemt dit de innerlijke melodie: de echte melodie staat op geen enkel instrument. De muzikanten dragen hem in hun hoofd en vertalen hem elk naar wat hun eigen instrument kan. Wat je hoort is het resultaat van die vertalingen bij elkaar.

Muzikale tijd

Irama is geen ritme

Irama wordt vaak vertaald als ritme, en dat klopt niet. Irama gaat over dichtheid: hoeveel noten de versierende instrumenten spelen op één noot van de basismelodie. Gaat een stuk een niveau omlaag, dan verdubbelt dat aantal — het wordt langzamer én voller tegelijk.

NiveauSlagen per toon van de basismelodie
Lancar1
Tanggung2
Dadi4
Wilet8
Rangkep16
Niet hetzelfde

Javaans, Balinees, Solo, Yogya

Javaanse en Balinese gamelan worden vaak door elkaar gehaald, maar het zijn verschillende tradities met een eigen repertoire en een eigen manier van spelen. Balinese gamelan staat bekend om snelle, felle wisselingen; de Javaanse hofmuziek is doorgaans rustiger en meer gelaagd.

Ook binnen Java zijn er stijlen. De bekendste tweedeling is die tussen Solo (Surakarta) en Yogyakarta, die teruggaat op de splitsing van het rijk Mataram in 1755. Onze eigen online cursus gaat over de Solonese stijl.

Leren

Hoe je gamelan leert

Gamelan is een orale traditie. Je leert door te luisteren en na te doen, naast iemand die het al kan. Er bestaat wel notatie — kepatihan, een cijferschrift — maar dat is een geheugensteun, geen partituur die je uitvoert.

Dat betekent ook dat je geen noten hoeft te kunnen lezen om te beginnen. Wij geven een gratis online cursus over de Javaanse gamelan in de stijl van Solo, in zestien korte lessen.

Liever in een echte zaal, naast andere mensen? Dat kan ook: waar je in Nederland gamelan kunt spelen staat op een eigen pagina.

Bekijk de gamelancursus →Gamelan in NederlandOns gamelanorkest

Veelgestelde vragen

Over gamelan

Wat is gamelan?

Gamelan is het orkest van Java en Bali: een vast ensemble van vooral bronzen slaginstrumenten — gongs, metallofonen en trommels — aangevuld met strijk-, blaas- en zanginstrumenten. De instrumenten worden als één geheel gestemd en gebouwd, dus een gamelan is één instrument dat door een groep tegelijk bespeeld wordt.

Wat betekent het woord gamelan?

Het komt van het Javaanse "gamel", slaan. De muziek zelf heet in het Javaans karawitan.

Hoeveel mensen spelen er in een gamelanorkest?

Dat hangt af van het stuk en van de set. De instrumenten zijn verdeeld over drie functies: instrumenten die de melodie dragen en versieren, de kendhang die de tijd bepaalt, en de gongs die de structuur van de cyclus markeren.

Wat zijn sléndro en pélog?

De twee stemmingen van de Javaanse gamelan. Sléndro heeft vijf tonen met vrijwel gelijke afstanden; pélog heeft zeven tonen met ongelijke afstanden, waaruit in de praktijk drie vijftoonsschalen worden gebruikt. Veel gamelansets bestaan uit twee complete orkesten, één in elke stemming.

Klinken twee gamelans hetzelfde?

Nee. Er is geen standaardstemming zoals de westerse 440 hertz. Elke gamelan heeft zijn eigen stemming en klankkleur, embat genoemd. Daarom kun je instrumenten uit twee verschillende gamelans niet door elkaar gebruiken.

Wat is irama?

Irama is geen ritme maar dichtheid: hoeveel noten de versierende instrumenten spelen op één noot van de basismelodie. Bij elk niveau verdubbelt dat aantal, van 1 bij lancar tot 16 bij rangkep. Het stuk wordt daardoor niet alleen langzamer maar ook voller.

Wat is het verschil tussen Javaanse en Balinese gamelan?

Het zijn verschillende tradities. Balinese gamelan staat bekend om snelle, felle wisselingen; de Javaanse hofmuziek is doorgaans rustiger en meer gelaagd. Binnen Java zijn er ook verschillen, vooral tussen de stijlen van Solo en Yogyakarta, die teruggaan op de splitsing van het rijk Mataram in 1755.

Kun je gamelan leren zonder noten te kunnen lezen?

Ja. Gamelan is een orale traditie: luisteren en nadoen zijn de kern van het leren. Er bestaat wel een cijfernotatie, kepatihan, maar die is een geheugensteun en niet de muziek zelf.

Bron

De theorie op deze pagina volgt Sumarsam, Introduction, Theory, and Analysis: Javanese Gamelan (Middletown CT, 2023), dat de auteur zelf vrij beschikbaar heeft gesteld. Het boek is hier te lezen. De begrippen innerlijke melodie, irama en embat komen daaruit.