Petungan

Wat kun je met je weton doen?

Je weton is niet alleen een naam voor je geboortedag. Het is een getal waarmee gerekend wordt.

Je kent je weton — van de kalender, van je oma, of straks uit de rekenaar hieronder. Dan komt de vraag die wij het vaakst horen: en nu? Waar is dat getal eigenlijk voor?

Het antwoord is dat er in de Javaanse traditie mee gerekend wordt. Dat rekenen heeft een naam: petungan, letterlijk "telling". Het is geen horoscoop waarin je leest wat je overkomt, maar een manier om een keuze te maken: wanneer verhuis je, wanneer trouw je, wanneer ga je op reis.

De gedachte eronder

Cocog — of iets past

Onder het hele stelsel zit één woord: cocog. Dat betekent passen, zoals een sleutel in een slot past, of een medicijn bij een ziekte. Kleding die bij je werk past is cocog. Een maaltijd die klopt is cocog. En twee mensen die bij elkaar horen zijn cocog — en als ze dat niet zijn, gaan ze uit elkaar.

Petungan is het gereedschap om cocog te worden met iets groters: met de orde waarin ruimte, tijd en wat mensen willen in elkaar passen. Je rekent niet om te weten wat er gaat gebeuren, je rekent om niet uit de maat te lopen. Clifford Geertz, de antropoloog die in de jaren vijftig een jaar in een Javaanse stad woonde, noemt het een contrapuntische kijk op de wereld: zoals in muziek gaat het om de verhouding tussen losse elementen, en of die samen klinken of botsen.

Elke 35 dagen

Je selapanan

Vijf en zeven vallen pas na vijfendertig dagen weer samen. Daarom zijn er precies vijfendertig verschillende wetons, en daarom keert jouw combinatie elke vijfendertig dagen terug. Die vijfendertig dagen zijn de Javaanse maand — maar niet zoals onze maanden, met een begin en een eind. Het is de afstand tussen jouw dag en de volgende keer dat jouw dag er is.

Die terugkeer heet je selapanan: Geertz vertaalt het als "je geboortedag binnen de maand". Wie op Jumat Legi geboren is, heeft als selapanan de volgende Jumat Legi. Het is een dag om bij stil te staan — vaak met rijst, soms met een kleine slametan, soms alleen met een telefoontje naar je moeder.

Het verklaart ook iets wat Nederlanders vaak verbaast. Vraag een Javaan wanneer hij geboren is en hij noemt zijn weton: Setu Pahing. De maand en het jaar weet hij misschien niet, en die doen ook niet zo veel. Wat telt is de dag die terugkomt.

Pitonan en de dagen eromheen

Rond een geboorte liggen vier grote slametans, en ze worden niet in onze maanden geteld maar in Javaanse. Tingkeban in de zevende maand van de zwangerschap,babaran of brokohan bij de geboorte zelf, pasaran vijf dagen later, en pitonan na zeven Javaanse maanden — de zevende keer dat je weton terugkeert. Soms komen daar nog telonan, selapanan entaunan bij.

Pitonan is de uitbundigste van de vier, en de enige die 's ochtends moet, vóór twaalf uur. Geertz beschrijft hoe het kind er voor het eerst met zijn voeten de grond raakt. Er staat een laddertje van zeven treden — of een bananenstam — naar een bad met bloemenwater, en op elke trede een kommetje pap, om en om rood en wit: rood voor de vader, wit voor de moeder. Daarna krijgt het kind een blad met voorwerpen voorgehouden en pakt er twee: een potlood, rijst, geld, een mes. Waar het kind later zijn brood mee verdient, zou daaruit blijken — al schrijft Geertz er droog bij dat ouders die hogerop willen het potlood weleens een duwtje geven. Voor de moeder betekent de dag dat de zeven maanden van voorschriften en verboden voorbij zijn.

Waar het voor gebruikt wordt

Een dag kiezen

Dit is de grootste toepassing, en de meest praktische. Je verhuist niet zomaar: je kijkt eerst naar twee dingen, de richting waarin je gaat en dedag waarop. Geertz vroeg zijn eigen huisbaas hoe die de verhuisdag had bepaald. Die telde de neptu van de dag bij elkaar op — Sabtu negen plus Wage vier is dertien — en keek in een schrift dat hij van zijn ouders had geërfd welk getal bij welke richting hoort. Hij kende het half uit zijn hoofd, maar keek het altijd na: bij een rekenfout was de ellende voor zijn rekening.

Op dezelfde manier wordt er gerekend voor:

  • een trouwdag, vaak tot het uur waarop de ceremonie moet beginnen
  • een besnijdenis
  • het begin van een reis
  • of een dag goed is om handel te drijven
  • welk medicijn bij een ziekte past, en wanneer je het inneemt

Wat daarachter zit is een ander gevoel voor tijd. Geertz noemt de Javaanse tijdkloppend in plaats van ruimtelijk: geen lege lijn waarop je een punt kiest, maar tandwielen die in elkaar grijpen. Als de raderen in een bepaalde stand klikken, dan is dat het moment waarop een plechtigheid gehouden wordt, een reis begint of een medicijn ingenomen hoort te worden.

Twee wetons

Jodoh — of jullie bij elkaar passen

De bekendste toepassing buiten Java is de huwelijksrekening. Voordat er getrouwd wordt, worden de neptu van beide geboortedagen bij elkaar opgeteld — bijna altijd door eendukun. Komt er iets uit dat niet cocog is, dan gaat het huwelijk in traditionele kringen niet door.

Hier moeten we eerlijk zijn over wat wij wel en niet weten. Dat er wordt opgeteld, staat vast. Wat die som betekent, staat in primbon-boeken, en die spreken elkaar tegen. Namen die je tegenkomt — Pegat, Ratu, Jodoh, Topo, Tinari, Padu, Sujanan, Pesthi — komen uit die boeken en worden per boek en per familie anders toegepast. Geertz zag dat van dichtbij: als de familie van de bruid, de familie van de bruidegom en hun dukun met verschillende stelsels rekenden, liep het maanden uit op ruzie. Hij tekende ook op dat de rekening soms als beleefde uitweg werd gebruikt om een aanzoek af te wijzen dat om hele andere redenen niet welkom was — terwijl de datums eigenlijk wel klopten. En dat paren soms gewoon trouwden.

Daarom doen wij hier maar één ding: we tellen voor je op. Wat die som betekent is iets om in je eigen familie te vragen, bij wie het weet.

Rekenen

Je eigen weton uitrekenen

Vul je geboortedatum in. Weet je ook het tijdstip, vul dat er dan bij: een Javaanse dag begint bij zonsondergang, dus wie 's avonds laat geboren is heeft de weton van de dag erna.

Hoe de telling werkt →

Veelgestelde vragen

Over weton, neptu en petungan

Waar is een weton voor?

Om dagen op elkaar af te stemmen. In de Javaanse traditie kies je een dag voor wat belangrijk is — verhuizen, trouwen, op reis gaan — en de weton met zijn neptu is waarmee je die keuze maakt. Dat rekenen heet petungan. Daarnaast is je weton een terugkerende datum: elke 35 dagen is het weer jouw dag.

Wat is petungan?

Petungan betekent letterlijk "rekening" of "telling": het stelsel waarmee dagen, richtingen en getallen op elkaar worden gelegd. Clifford Geertz beschrijft het in The Religion of Java als het middel om cocog te worden — te passen bij de orde van de dingen, zoals een sleutel in een slot past.

Wat is mijn selapanan?

Je selapanan is de terugkeer van je weton, elke 35 dagen. Geertz noemt het "je geboortedag binnen de maand": wie op Jumat Legi geboren is, heeft als selapanan de volgende Jumat Legi. Veel Javaanse families staan daar even bij stil, met rijst of een kleine slametan.

Wat is pitonan?

De zevende keer dat je weton terugkeert na je geboorte, ongeveer zeven Javaanse maanden oud. Dat is een van de vier grote slametans rond een geboorte en traditioneel de dag waarop een kind voor het eerst de grond raakt.

Kun je met weton berekenen of een huwelijk goed gaat?

Dat is wat er traditioneel wordt gedaan: de neptu van beide geboortedagen worden bij elkaar opgeteld, bijna altijd door een dukun. Maar Geertz tekende ook op dat families en dukun daarbij verschillende stelsels gebruiken, dat daar ruzie over ontstaat, en dat mensen soms gewoon trouwen. Wij rekenen de som voor je uit en laten de duiding aan de traditie waarin je staat.

Zegt mijn weton iets over mijn karakter?

Daar bestaan primbon-boeken over, en die spreken elkaar tegen. Wij zeggen er daarom niets over. Wat wij wel kunnen laten zien is wat er feitelijk uit de telling komt: je dag, je pasaran, je neptu, de windrichting en de kleur die bij je pasaran horen, en wanneer je weton terugkomt.

Waar vind ik de getallen en de tabellen?

Op onze pagina over de Javaanse kalender staan de vijf pasaran en de zeven dagen met hun neptu, en staat uitgelegd waarom een Javaanse dag bij zonsondergang begint.

Waar dit vandaan komt

De bron

Wat hierboven over het gebruik staat, komt uit The Religion of Java van Clifford Geertz (1960) — in Indonesië uitgegeven als Abangan, Santri, Priyayi dalam Kebudayaan Jawa. Geertz woonde in de jaren vijftig een jaar in een Javaanse stad en schreef op wat hij zag en wat mensen hem vertelden, inclusief de plekken waar het stelsel niet eenduidig is.

De getallen die wij gebruiken staan bij hem woordelijk in het boek, en ze zijn gelijk aan de tabel waarmee onze kalender en onze weton-print rekenen. De telling is nagekeken op drie dagen die iedereen kan opzoeken: 17 augustus 1945, de Proklamasi, was Jumat Legi.

Pananggalan Jawa 2027 →De Javaanse kalender